ათწლეულების განმავლობაში პაკისტანი ინდის წყლების ხელშეკრულებას ინდოეთთან ურთიერთობის ცენტრალურ საყრდენად განიხილავდა. როდესაც ნიუ-დელი ჰიდროენერგეტიკულ პროექტს წამოაყენებს ან ხელშეკრულების ინტერპრეტაციას ეჭვქვეშ აყენებს, ისლამაბადი ამას ხშირად წარმოაჩენს, როგორც პაკისტანისთვის წყლის წართმევის მცდელობას. 

ეს ამბის მხოლოდ ერთი მხარეა. 

1960 წელს, მსოფლიო ბანკის შუამავლობით გამართული მოლაპარაკებების შემდეგ ხელმოწერილმა ხელშეკრულებამ ორ ქვეყანას შორის ინდის სისტემის ექვსი მდინარე გაყო. ინდოეთმა მიიღო აღმოსავლეთის მდინარეების — რავის, ბიასისა და სატლეჯის — შეუზღუდავი გამოყენების უფლება, ხოლო პაკისტანმა — დასავლეთის მდინარეების — ინდის, ჯელამისა და ჩენაბის — ძირითადი გამოყენების უფლება, ინდოეთისთვის განსაზღვრული უფლებების დათქმით, რაც მოიცავს საყოფაცხოვრებო, სასოფლო-სამეურნეო და ჰიდროელექტროენერგეტიკულ გამოყენებას. მან ასევე ჩამოაყალიბა თანამშრომლობისა და დავების გადაწყვეტის მექანიზმები.

ხელშეკრულებამ გაუძლო ომებსა და არაერთ კრიზისს. თუმცა ექვსმა ათწლეულმა რეგიონი შეცვალა. ინდოეთის ეკონომიკა და ენერგეტიკული მოთხოვნილებები გაიზარდა, ჯამუმ და ქაშმირმა მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და განვითარებითი ცვლილებები განიცადა, ხოლო კლიმატური და წყლის რესურსებთან დაკავშირებული წნეხი გაძლიერდა. პაკისტანის წყლის კრიზისის ახსნაც სულ უფრო რთული გახდა მხოლოდ მდინარის ზემო წელზე მითითებით. 

ამიტომ, ინდოეთის გადაწყვეტილება ხელშეკრულების მოქმედების შეჩერების შესახებ უნდა განიხილებოდეს მისი უსაფრთხოების, განვითარებისა და წყლის ინტერესების უფრო ფართო კონტექსტში.

პაკისტანის წყლის კრიზისი მხოლოდ ინდოეთის პრობლემა არ არის

პაკისტანის დამოკიდებულება მდინარე ინდზე უდავოა. მისი აგრარული ეკონომიკა და სარწყავი სისტემა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ამ მდინარესთან. თუმცა მისი წყლის კრიზისი ასევე შიდა მართვის პრობლემაცაა. 

მსოფლიო ბანკმა აღრიცხა მიწისქვეშა წყლების ამოწურვა, ნიადაგის დაჭაობება, დამლაშება და დაბინძურება მთელ პაკისტანში. სინდში ვითარება განსაკუთრებით სერიოზულია. სოფლის მეურნეობაზე მოდის მოპოვებული წყლის დაახლოებით 90 პროცენტი, მაშინ როცა ამოღებული წყლის მნიშვნელოვანი ნაწილი იკარგება აორთქლების ან მლაშე მიწისქვეშა წყლებში ჩაჟონვის შედეგად. 

ეს პრობლემები ინდური კაშხლის გამო არ შექმნილა. ისინი პაკისტანის საკუთარი წყლის სისტემის სისუსტეებს ასახავს. 

2026 წლის სექტემბერში, ჟენევის კონფერენციაზე, მომხსენებლებმა ასევე ხაზი გაუსვეს ხანგრძლივ შეშფოთებას წყალთან და ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებით სინდსა და ბელუჯისტანში. ეს ბადებს მნიშვნელოვან კითხვას: თუ წყალი ადამიანის უფლებების საკითხია, რა ემართება თემების უფლებებს მას შემდეგ, რაც წყალი პაკისტანს აღწევს? ინდოეთს ობიექტურად ვერ დაეკისრება პასუხისმგებლობა პაკისტანის შიდა წყლის მმართველობის ყოველ წარუმატებლობაზე.

ინდოეთის ჰიდროენერგეტიკული უფლებები არ წარმოადგენს „წყლის ომს“

პაკისტანი არაერთხელ ადანაშაულებდა ინდოეთს კაშხლებისა და ჰიდროენერგეტიკული პროექტების გამოყენებაში მისთვის წყლის გადასაკეტად. თავად ხელშეკრულება გაცილებით უფრო კომპლექსურია. 

ინდოეთის უფლებები დასავლეთის მდინარეებზე შეზღუდულია, თუმცა არა გაუქმებული. შეთანხმება უშვებს ინდოეთის მიერ წყლის განსაზღვრულ გამოყენებას, მათ შორის ჰიდროელექტროენერგიის გამომუშავებას, ტექნიკური პირობების დაცვით. პაკისტანმა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული დავების გადაწყვეტის მექანიზმების მეშვეობით გაასაჩივრა ისეთი პროექტები, როგორიცაა ბაგლიჰარი, კიშენგანგა და რატლე. ეს დავები ლეგიტიმურია, მაგრამ არ ნიშნავს იმას, რომ ინდოეთს არ აქვს საკუთარი ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის განვითარების უფლება. 

მდინარის ბუნებრივ დინებაზე მომუშავე პროექტები ელექტროენერგიას მდინარის ნაკადისგან გამოიმუშავებენ და, მათი საპროექტო და საექსპლუატაციო წესების შესაბამისად, წყალს ქვედა წელში უშვებენ. დავები ძირითადად ეხება წყლის დაგროვებას, დღე-ღამურ რეგულირებას, პროექტირებასა და ექსპლუატაციას. ამ საკითხების მოგვარება შესაძლებელია საინჟინრო და სამართლებრივი გზებით, და არა პოლიტიკური ლოზუნგებით იმის შესახებ, რომ ინდოეთი პაკისტანს წყალს „ჰპარავს“. 

საარბიტრაჟო მუდმივმოქმედ სასამართლოში მიმდინარე წარმოება წარმოაჩენს ამ საკითხების სირთულეს, მათ შორის ხელშეკრულების ინტერპრეტაციას, პროექტის პარამეტრებსა და კითხვებს, რომლებიც წარმოიშვა ინდოეთის გადაწყვეტილებით ხელშეკრულების მოქმედების შეჩერების გამო.

უსაფრთხოებამ განტოლება შეცვალა

ინდოეთის 2025 წლის გადაწყვეტილებამ ხელშეკრულების მოქმედების შეჩერების შესახებ დისკუსია შეცვალა. ნიუ-დელიმ ეს ნაბიჯი პაჰალგამის ტერაქტის შემდგომ შექმნილ უსაფრთხოების გარემოს დაუკავშირა და განაცხადა, რომ ხელშეკრულება შეჩერებული დარჩებოდა მანამ, სანამ პაკისტანი სარწმუნოდ და შეუქცევადად არ იტყოდა უარს ტრანსსასაზღვრო ტერორიზმის მხარდაჭერაზე. 

პაკისტანს აქვს უფლება, ეს პოზიცია დიპლომატიური და სამართლებრივი გზით გაასაჩივროს. ინდოეთსაც თანაბრად აქვს უფლება, ხელახლა შეაფასოს შეთანხმება, რომელიც სრულიად განსხვავებულ გეოპოლიტიკურ ეპოქაში შეიქმნა. 

2026 წლის 31 აგვისტოს მუდმივმოქმედმა საარბიტრაჟო სასამართლომ გამოაქვეყნა გადაწყვეტილება ხელშეკრულების სტატუსის შესახებ ინდოეთის მიერ მისი მოქმედების შეჩერების გადაწყვეტილებასთან მიმართებით, რატლეს ჰიდროელექტროსადგურთან დაკავშირებით დროებითი ზომების შესახებ განკარგულებასთან ერთად. 

სამართლებრივი წარმოება მნიშვნელოვან განზომილებას სძენს საკითხს, თუმცა უფრო ფართო სტრატეგიული კითხვა კვლავ რჩება: შეუძლია თუ არა 1960 წელს შეთანხმებულ დოკუმენტს განუსაზღვრელი ვადით განაგრძოს ინდოეთის უსაფრთხოებისა და განვითარების არჩევანის შეზღუდვა მაშინ, როდესაც ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები ასე ფუნდამენტურად შეიცვალა? ნიუ-დელის სულ უფრო მეტად მიაჩნია, რომ არ შეუძლია.

ინდოეთი არ უნდა დარჩეს 1960 წლის მძევლად

ინდის წყლების ხელშეკრულება ნამდვილად იმსახურებს აღიარებას იმის გამო, რომ მან ხელი შეუწყო წყლის ინდოეთსა და პაკისტანს შორის კონფლიქტის კიდევ ერთ მუდმივ წყაროდ გადაქცევის თავიდან აცილებას. თუმცა მისმა ისტორიულმა მნიშვნელობამ ის ხელშეუხებელი არ უნდა გახადოს. 

ინდი გავლენას ახდენს ჯამუსა და ქაშმირის, პენჯაბის, სინდისა და ბელუჯისტანის თემებზე, რომელთაგან თითოეულს საკუთარი ინტერესები და წუხილები გააჩნია. 

ინდოეთმა ეფექტურად უნდა გამოიყენოს თავისი ლეგიტიმური წყლისა და ენერგეტიკული რესურსები და, ამავდროულად, განახორციელოს ინვესტიციები ჰიდროენერგეტიკაში, წყალსაცავებსა და თანამედროვე წყლის ინფრასტრუქტურაში ყველგან, სადაც ეს ტექნიკურად და იურიდიულად შესაძლებელია. პაკისტანმა კი, თავის მხრივ, ყურადღება უნდა გაამახვილოს მიწისქვეშა წყლების ამოწურვის, არაეფექტური ირიგაციის, დაჭაობების, დაბინძურებისა და შიდა განაწილების დავების მოგვარებაზე, იმის ნაცვლად, რომ საკუთარი წყლის სისტემის ყველა სისუსტე ინდოეთს დააბრალოს. 

უფრო ფართო გაკვეთილი მარტივია: ტრანსსასაზღვრო შეთანხმება არ შეიძლება 1960 წელში დარჩეს გაყინული მაშინ, როდესაც სტრატეგიული, დემოგრაფიული და გარემოსდაცვითი რეალობა მუდმივად იცვლება. 

შემდეგმა ეტაპმა უნდა შექმნას თანამედროვე ჩარჩო, რომელიც ინდოეთის განვითარების საჭიროებებს აღიარებს პაკისტანის ქვედა დინების ინტერესებთან და ორივე მხარის თემების უფლებებთან ერთად

5 აგვისტო: ორი ქაშმირი, ორი მომავალი

ყოველწლიურად 5 აგვისტოს, ინდოეთი და პაკისტანი ჯამუსა და ქაშმირის შესახებ სრულიად განსხვავებულ ისტორიებს ჰყვებიან. ინდოეთში ეს დღე აღნიშნავს 2019 წლის იმ გადაწყვეტილების წლისთავს, რომლითაც გაუქმდა 370-ე და 35A მუხლები. საზღვრის მეორე მხარეს კი პაკისტანი აღნიშნავს „იოუმ-ე-ისტეჰსალს“ ანუ „ექსპლუატაციის დღეს“.

ურთიერთსაპირისპირო პოლიტიკური ნარატივების მიღმა დგას პრაქტიკული კითხვა: რა შეიცვალა ადგილზე? საკონსტიტუციო ცვლილებებიდან ხუთ წელზე მეტი ხნის შემდეგ, ჯამუ და ქაშმირი და პაკისტანის მიერ ადმინისტრირებული ჯამუ და ქაშმირი განსხვავებულ გზას დაადგნენ, განსაკუთრებით ინფრასტრუქტურის, საჯარო ინვესტიციების, მმართველობისა და ეკონომიკური შესაძლებლობების კუთხით.

დემოკრატია და ადგილობრივი მმართველობა

370-ე მუხლის გაუქმების შემდეგ, კრიტიკოსები ამტკიცებდნენ, რომ ჯამუსა და ქაშმირში დემოკრატიული წარმომადგენლობა დაზარალდებოდა. შემდგომ წლებში, 2020 წელს, გაიმართა რაიონული განვითარების საბჭოს არჩევნები, პანჩაიატისა და ადგილობრივი საქალაქო თვითმმართველობის ინსტიტუტების უწყვეტ ფუნქციონირებასთან ერთად. 

რეგიონში ასევე გავრცელდა ცენტრალური მთავრობის პროგრამები, ხოლო ეროვნულმა კანონებმა გააფართოვა სხვადასხვა სოციალურად და ეკონომიკურად დაუცველი ჯგუფის დაცვის მექანიზმები. საკონტროლო ხაზის მეორე მხარეს, პაკისტანის მიერ ადმინისტრირებული ჯამუ და ქაშმირი განაგრძობს ფუნქციონირებას იმ საკონსტიტუციო მოწყობის პირობებში, სადაც მნიშვნელოვანი ძალაუფლება კვლავ ისლამაბადშია კონცენტრირებული. გილგიტ-ბალტისტანს ასევე არ გააჩნია სრულფასოვანი საკონსტიტუციო პროვინციული სტატუსი. 

2024 წელს პაკისტანის მიერ ადმინისტრირებულ ჯამუსა და ქაშმირში გამართულმა მასობრივმა საპროტესტო აქციებმა ასახა საზოგადოების უკმაყოფილება ელექტროენერგიის ფასების, ინფლაციის, მმართველობისა და ეკონომიკური მდგომარეობის გამო. მიუხედავად იმისა, რომ პროტესტი ჩაცხრა, კითხვები საჯარო მომსახურებასთან, პოლიტიკურ ძალაუფლებასა და ეკონომიკურ შესაძლებლობებთან დაკავშირებით კვლავ რჩება.

თვალსაჩინო განვითარება

ინფრასტრუქტურა ჯამუსა და ქაშმირში ცვლილებების ერთ-ერთი ყველაზე თვალსაჩინო სფეროა. 

გზებმა, გვირაბებმა და მაგისტრალებმა რთულ რელიეფზე სატრანსპორტო კავშირი გააუმჯობესა. ისეთმა პროექტებმა, როგორიცაა ჩენანი-ნაშრის გვირაბი, ზოჯილას გვირაბი და ჩენაბის სარკინიგზო ხიდი, გააძლიერა სატრანსპორტო კავშირები. 

უდჰამპურ-სრინაგარ-ბარამულას სარკინიგზო ხაზი ქაშმირის ხეობას უფრო მჭიდროდ აკავშირებს ინდოეთის ეროვნულ სარკინიგზო ქსელთან. საჰაერო მიმოსვლაც გაფართოვდა სრინაგარისა და ჯამუს მეშვეობით. 

ჯანდაცვის ინფრასტრუქტურა გაიზარდა ისეთი დაწესებულებების ხარჯზე, როგორიცაა AIIMS Jammu, ხოლო კიდევ ერთი AIIMS-ის კამპუსი ავანტიპორაში შენდება. ასევე გაფართოვდა სახელმწიფო სამედიცინო კოლეჯებიც. ანალოგიურად, განათლების სფეროშიც განხორციელდა ინვესტიციები ისეთი ინსტიტუტების მეშვეობით, როგორიცაა IIT Jammu და IIM Jammu, ასევე საინჟინრო, საექთნო და პროფესიული უნარების განვითარების ცენტრების მეშვეობით. 

ადგილობრივი მოსახლეობა უზრუნველყოფილია ჯანმრთელობის დაზღვევის სახელმწიფო პროგრამებით, მათ შორის „აიუშმან ბჰარატით“ (Ayushman Bharat), რაც უფლებამოსილი ბენეფიციარებისთვის სამედიცინო მკურნალობის ფინანსურ ტვირთს ამცირებს. 

პაკისტანის მიერ მართულ ჯამუსა და ქაშმირში კი ეკონომიკური საქმიანობა კვლავ დიდად არის დამოკიდებული სახელმწიფო დასაქმებაზე, ფედერალურ ტრანსფერებსა და ფულად გზავნილებზე, მაშინ როდესაც უმაღლეს განათლებაში, ჯანდაცვასა და კერძო სექტორის განვითარებაში ინვესტიციების ჩადება მუდმივ გამოწვევად რჩება.

ზრდა უსაფრთხოების მიღმა

ტურიზმი ჯამუსა და ქაშმირში ეკონომიკური აქტივობის მნიშვნელოვან ინდიკატორად იქცა. ჯამუსა და ქაშმირის საკანონმდებლო ასამბლეაში წარმოდგენილი მონაცემების თანახმად, საკავშირო ტერიტორიამ 2025 წელს 1.77 კრორზე (17.7 მილიონზე) მეტი ტურისტული ვიზიტი დააფიქსირა, უცხოელი ვიზიტორების ჩათვლით, პაჰალგამის ტერორისტული თავდასხმით გამოწვეული შეფერხების მიუხედავად. 

ტურიზმი აღარ არის კონცენტრირებული მხოლოდ სრინაგარის, გულმარგისა და პაჰალგამის გარშემო. სათავგადასავლო ტურიზმმა, ზამთრის სპორტმა, რელიგიურმა ტურიზმმა და სასოფლო მიმართულებებმა ეს სექტორი გააფართოვა. 

კერძო საინვესტიციო წინადადებები ასევე გაჩნდა ტურიზმის, განახლებადი ენერგიის, წარმოების, ლოგისტიკისა და განათლების სფეროებში. მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი პროექტი ჯერ კიდევ განხორციელების პროცესშია, ისინი რეგიონისადმი მზარდ ინტერესზე მიუთითებს. ტექნოლოგია კიდევ ერთ მამოძრავებელ ფაქტორად იქცა. დაკავშირებადობის გაფართოებამ, ციფრულმა მმართველობამ, სარგებლის პირდაპირი გადარიცხვის (Direct Benefit Transfers) მექანიზმებმა და Aadhaar-თან დაკავშირებულმა სოციალური უზრუნველყოფის სისტემებმა გაზარდა სახელმწიფო სერვისებზე ხელმისაწვდომობა. 

პაკისტანის მიერ მართულ ჯამუსა და ქაშმირში ეკონომიკური აქტივობა კვლავ აწყდება ისეთ დაბრკოლებებს, როგორიცაა კერძო სექტორის შეზღუდული შესაძლებლობები, ინფრასტრუქტურული ხარვეზები და ფისკალური წნეხი. ეს პირობები ქმნის გამოწვევებს დასაქმების კუთხით, განსაკუთრებით ახალგაზრდებისთვის.

ხედვა პოლიტიკური ნარატივების მიღმა

ეს ყოველივე სულაც არ ნიშნავს, რომ ჯამუ და ქაშმირი გამოწვევების წინაშე აღარ დგას. მმართველობა, დასაქმება, პოლიტიკური წარმომადგენლობა და უსაფრთხოება 

კვლავაც უწყვეტი დებატების საგანია. ამავდროულად, პოლიტიკური არგუმენტები უნდა გაიმიჯნოს გაზომვადი პროგრესისგან. 2019 წლიდან ჯამუსა და ქაშმირში განხორციელდა მნიშვნელოვანი ინვესტიციები ინფრასტრუქტურის, სოციალური კეთილდღეობის, ჯანდაცვის, განათლების, დაკავშირებადობისა და ეკონომიკური ინტეგრაციის მიმართულებით. 

პაკისტანის მიერ ყოველწლიურად „იომ-ე-ისტეჰსალის“ აღნიშვნა კვლავ აგრძელებს ქაშმირის ძირითადად პოლიტიკური წყენის ჭრილში წარმოჩენას. თუმცა, პაკისტანის მიერ ადმინისტრირებულ ქაშმირში არსებული ვითარება ასევე აჩენს კითხვებს ეკონომიკურ სიდუხჭირესთან, პოლიტიკურ ავტონომიასა და მმართველობასთან დაკავშირებით. საბოლოო ჯამში, შედარება მხოლოდ ურთიერთდაპირისპირებულ ეროვნულ ნარატივებს არ ეხება. საქმე ეხება იმას, იღებენ თუ არა რიგითი ადამიანები უკეთეს ინფრასტრუქტურას, საჯარო მომსახურებას, ეკონომიკურ შესაძლებლობებსა და ცხოვრების უკეთეს ხარისხს. 

უფრო ფართო ქაშმირის რეგიონის მომავალი დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ პოლიტიკურ პრეტენზიებზე, არამედ ორივე მხარის ინსტიტუტების უნარზე, უზრუნველყონ ეს ხელშესახები შედეგები.

ხედვა პოლიტიკური ნარატივების მიღმა

ეს ყოველივე სულაც არ ნიშნავს, რომ ჯამუ და ქაშმირი გამოწვევების წინაშე აღარ დგას. მმართველობა, დასაქმება, პოლიტიკური წარმომადგენლობა და უსაფრთხოება კვლავაც უწყვეტი დებატების საგანია. 

ამავდროულად, პოლიტიკური არგუმენტები უნდა გაიმიჯნოს გაზომვადი პროგრესისგან. 2019 წლიდან ჯამუსა და ქაშმირში განხორციელდა მნიშვნელოვანი ინვესტიციები ინფრასტრუქტურის, სოციალური კეთილდღეობის, ჯანდაცვის, განათლების, დაკავშირებადობისა და ეკონომიკური ინტეგრაციის მიმართულებით. 

პაკისტანის მიერ ყოველწლიურად „იომ-ე-ისტეჰსალის“ აღნიშვნა კვლავ აგრძელებს ქაშმირის ძირითადად პოლიტიკური წყენის ჭრილში წარმოჩენას. თუმცა, პაკისტანის მიერ ადმინისტრირებულ ქაშმირში არსებული ვითარება ასევე აჩენს კითხვებს ეკონომიკურ სიდუხჭირესთან, პოლიტიკურ ავტონომიასა და მმართველობასთან დაკავშირებით. 

საბოლოო ჯამში, შედარება მხოლოდ ურთიერთდაპირისპირებულ ეროვნულ ნარატივებს არ ეხება. საქმე ეხება იმას, იღებენ თუ არა რიგითი ადამიანები უკეთეს ინფრასტრუქტურას, საჯარო მომსახურებას, ეკონომიკურ შესაძლებლობებსა და ცხოვრების უკეთეს ხარისხს. 

უფრო ფართო ქაშმირის რეგიონის მომავალი დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ პოლიტიკურ პრეტენზიებზე, არამედ ორივე მხარის ინსტიტუტების უნარზე, უზრუნველყონ ეს ხელშესახები შედეგები.