წინამდებარე სტატია განიხილავს ინდოეთის განცხადებას ინდის წყლების ხელშეკრულების (იწხ) მოქმედების შეჩერების შესახებ ტრანსსასაზღვრო ტერორიზმისა და ინდურ ჰიდროენერგეტიკულ პროექტებთან დაკავშირებით პაკისტანთან ხანგრძლივი უთანხმოების კონტექსტში. ძირითადი ყურადღება ეთმობა ექვს საკითხს: იურისდიქციის განაწილებას იწხ-ის IX მუხლის მიხედვით, კეთილი ნების მნიშვნელობას, ხელშეკრულების დროებითი შეუსრულებლობის გამონაკლის საფუძვლებს, არბიტრაჟში ინდოეთის არმონაწილეობის შედეგებს, კომპეტენციის კომპეტენციის პრინციპსა და განსხვავებას ხელშეკრულების შეჩერებასა და შეწყვეტას შორის.

 2026 წლის 31 აგვისტოს ჰააგის საარბიტრაჟო სასამართლომ დაადგინა, რომ იწხ სრულ ძალაში რჩება და რომ ინდოეთს არ აქვს მისი მოქმედების ცალმხრივად შეჩერების ან შეწყვეტის უფლება. ინდოეთმა უარყო ეს გადაწყვეტილება და განაცხადა, რომ საარბიტრაჟო სასამართლო უკანონოდ იყო ფორმირებული და არ გააჩნდა იურისდიქცია. 

სტატიაში აღნიშნულია, რომ ინდოეთის პოზიცია იურიდიულად სადავოა, თუმცა შესაძლოა ჩამოყალიბდეს საერთაშორისო სამართლის აღიარებული პრინციპების საფუძველზე. ხელშეკრულების მოქმედების შეჩერება ინდოეთის მიერ განიხილება არა როგორც ვალდებულებებზე საბოლოო უარის თქმა, არამედ როგორც დროებითი და პირობითი ზომა, რომელიც დაკავშირებულია უსაფრთხოების სფეროში გარემოებების შეცვლასთან.

პაკისტანის პოზიცია

პაკისტანის პოზიცია, პირველ რიგში, ეფუძნება ინდის წყლების ხელშეკრულების (IWT) ტექსტს. XII(4) მუხლი ითვალისწინებს, რომ ხელშეკრულება ძალაში რჩება მანამ, სანამ იგი არ შეწყდება ორ მთავრობას შორის სათანადო წესით რატიფიცირებული ახალი შეთანხმებით. პაკისტანი ასევე ამტკიცებს, რომ ინდის წყლების ხელშეკრულება არეგულირებს წყლის რესურსების განაწილებასა და გამოყენებას და არა უსაფრთხოების საკითხებს. ამიტომ, ტრანსსასაზღვრო ტერორიზმში ბრალდებები საფუძვლიანიც რომ იყოს, ისინი თავისთავად არ წარმოადგენს ხელშეკრულების დებულებათა დარღვევას. 

გარდა ამისა, პაკისტანი მიიჩნევს, რომ ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა დემოგრაფიული ზრდა, კლიმატის ცვლილება და ტექნოლოგიური განვითარება, პროგნოზირებადი იყო და არ აკმაყოფილებს rebus sic stantibus — გარემოებათა ფუნდამენტური ცვლილების — პრინციპის მკაცრ მოთხოვნებს. 

საარბიტრაჟო სასამართლო ასევე მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ კონტრზომების ან უკიდურესი აუცილებლობის მდგომარეობის გამოყენების პირობები არ შესრულებულა. 

ამ თვალსაზრისით, ხელშეკრულების ცალმხრივად „შეჩერებულად“ გამოცხადება ძირს უთხრის თავად ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ დავების გადაწყვეტის სისტემას და pacta sunt servanda-ს — საერთაშორისო შეთანხმებების სავალდებულო შესრულების — პრინციპს.

ინდოეთის პირველი არგუმენტი: იურისდიქციის განაწილება

ინდოეთის პირველი არგუმენტი ეხება დავების მოგვარების სტრუქტურას ინდის წყლების ხელშეკრულებაში. IX მუხლი ითვალისწინებს სხვადასხვა მექანიზმს უთანხმოების სხვადასხვა კატეგორიისთვის: საკითხებს განიხილავს ინდის მუდმივი კომისია, ტექნიკურ უთანხმოებებს — დამოუკიდებელი ექსპერტი, ხოლო დავებს — საარბიტრაჟო სასამართლო. 

ინდოეთი ამტკიცებს, რომ პაკისტანის პრეტენზიები „კიშენგანგასა“ და „რატლეს“ პროექტების ტექნიკურ მახასიათებლებთან დაკავშირებით უნდა განეხილა დამოუკიდებელ ექსპერტს და არა საარბიტრაჟო სასამართლოს. 

ინდოეთის აზრით, მსგავსი საკითხების პარალელურმა განხილვამ დამოუკიდებელი ექსპერტისა და საარბიტრაჟო სასამართლოს მიერ შექმნა კონფლიქტი, რომელსაც ინდის წყლების ხელშეკრულება არ ითვალისწინებდა. სწორედ ამიტომ, ინდოეთი მიიჩნევს, რომ საარბიტრაჟო სასამართლო ამ საკითხებთან მიმართებით უკანონოდ არის შექმნილი და არ ცნობს მის გადაწყვეტილებებს. 

თუმცა, საარბიტრაჟო სასამართლომ უკვე უარყო ეს პრეტენზიები 2023 და 2025 წლებში და დაადგინა, რომ იგი სათანადო წესით იყო შექმნილი და გააჩნია იურისდიქცია. 

ამგვარად, აქ არსებობს პირდაპირი დავა თავად ხელშეკრულების განმარტებასთან დაკავშირებით: პაკისტანი ეყრდნობა საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაწყვეტილებებს, ხოლო ინდოეთი კვლავ ამტკიცებს, რომ სასამართლომ გადააჭარბა ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ უფლებამოსილებებს.

მეორე არგუმენტი: კეთილი ნების საფუძვლის რღვევა

ინდოეთის მეორე არგუმენტი დაკავშირებულია ინდის წყლების ხელშეკრულების (IWT) დადების ისტორიულ კონტექსტთან. ხელშეკრულება შეიქმნა ინდოეთისა და პაკისტანის გაყოფის შემდეგ და ეფუძნებოდა კეთილი ნების, მეგობრობისა და თანამშრომლობის პრინციპებს. 

ინდოეთი ხაზს უსვამს, რომ წავიდა მნიშვნელოვან დათმობებზე. პაკისტანმა მიიღო ინდის სისტემის წყლის რესურსების დაახლოებით 80 პროცენტი, მაშინ როდესაც ინდოეთმა უპირატესად აღმოსავლეთის მდინარეები მიიღო. ინდოეთი ასევე დათანხმდა დასავლეთის მდინარეების გამოყენების შეზღუდვებს და მნიშვნელოვანი ფინანსური დახმარება გაუწია პაკისტანში ინფრასტრუქტურის შექმნას. ათწლეულების განმავლობაში ინდოეთი განაგრძობდა ხელშეკრულების დაცვას, ომებისა და სერიოზული პოლიტიკური კონფლიქტების მიუხედავად. 

ამავდროულად, მრავალი ინდური ჰიდროენერგეტიკული პროექტი პაკისტანის მხრიდან წინააღმდეგობას აწყდებოდა. მათ შორისაა — ბაგლიჰარი, კიშენგანგა, პაკალ-დული და ტულბული. 

ინდოეთი ამტკიცებს, რომ ხანგრძლივი ტერორიზმისა და ხელშეკრულებით დაშვებული პროექტების განხორციელებისთვის ხელის შეშლის თანხვედრა ძირს უთხრის თავად შეთანხმების კოოპერაციულ საფუძველს. 

ეს არგუმენტი არ ნიშნავს იმას, რომ ნებისმიერი პოლიტიკური დაძაბულობა აძლევს სახელმწიფოს ხელშეკრულების შეჩერების უფლებას. ინდოეთი უფრო ვიწრო დებულებას ამტკიცებს: თუ ნდობისა და თანამშრომლობის ფუნდამენტური პირობები სისტემატურად ირღვევა, შესაძლოა წარმოიშვას ვალდებულებების შესრულების დროებითი შეცვლის საფუძველი.

მესამე არგუმენტი: შეჩერების გამონაკლისი საფუძვლები

ინდოეთის მესამე არგუმენტი ეფუძნება ხელშეკრულებათა საერთაშორისო ზოგად სამართალს. საერთაშორისო ხელშეკრულებათა სამართლის შესახებ ვენის კონვენცია ითვალისწინებს შეზღუდულ გარემოებებს, რომელთა დროსაც ხელშეკრულების შესრულება შეიძლება შეწყდეს ან შეჩერდეს. მათ შორისაა ხელშეკრულების არსებითი დარღვევა, შესრულების შეუძლებლობა და გარემოებათა ფუნდამენტური შეცვლა. 

ასევე არსებობს კონტრზომებისა და უკიდურესი აუცილებლობის მდგომარეობის დოქტრინები. 

ინდოეთი ამტკიცებს, რომ ტერორიზმის მხარდაჭერა, ინდურ პროექტებზე ხელის შეშლასთან ერთად, შეიძლება განხილულ იქნეს, როგორც ხელშეკრულების ფუნდამენტური საფუძვლის დარღვევა. გარდა ამისა, იგი მიუთითებს ორ სახელმწიფოს შორის უსაფრთხოების გარემოს ცვლილებაზე. 

თუმცა საარბიტრაჟო სასამართლომ უარყო ეს არგუმენტები და აღნიშნა, რომ ტერორიზმი პირდაპირ არ რეგულირდება ინდის წყლების ხელშეკრულებით, ხოლო შესაბამისი დოქტრინების გამოყენების მკაცრი პირობები არ შესრულებულა. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს საქმეს „გაბჩიკოვო-ნადიმაროში“. მასში სასამართლომ აღიარა სახელშეკრულებო ვალდებულებების შეცვლის ან შეჩერების გამონაკლისი საფუძვლების არსებობა, მაგრამ მათ მიმართ გამოიყენა უკიდურესად მაღალი ზღვარი. 

სწორედ ამიტომ ინდოეთი თავის პოზიციას წარმოაჩენს, როგორც დროებითსა და შექცევადს. იგი არ აცხადებს, რომ ინდის წყლების ხელშეკრულებამ საბოლოოდ შეწყვიტა არსებობა. მისი პოზიციის თანახმად, ხელშეკრულება იმყოფება მოქმედების დროებითი შეჩერების მდგომარეობაში მანამ, სანამ პაკისტანი არ გადადგამს გადამოწმებად ნაბიჯებს ტრანსსასაზღვრო ტერორიზმის მხარდაჭერის შესაწყვეტად.

მეოთხე არგუმენტი: ინდოეთის არმონაწილეობა არბიტრაჟში

ინდოეთი არ მონაწილეობდა საარბიტრაჟო სასამართლოს განხილვაში, რადგან თავიდანვე უარყოფდა მის კანონიერებას. 

იბადება კითხვა: შეუძლია თუ არა საერთაშორისო სასამართლოს გამოიტანოს სავალდებულო გადაწყვეტილება იმ სახელმწიფოს მიმართ, რომელმაც უარი თქვა მონაწილეობაზე? 

საერთაშორისო არბიტრაჟში პასუხი, პრინციპში, შეიძლება იყოს დადებითი. თუ მხარეს სათანადო წესით ეცნობა და მიეცა საკუთარი პოზიციის წარდგენის შესაძლებლობა, სასამართლოს შეუძლია გააგრძელოს საქმის განხილვა მისი დაუსწრებლობის პირობებშიც კი. თუმცა მხარის დაუსწრებლობა არ ნიშნავს მეორე მხარის მოთხოვნების ავტომატურ აღიარებას. არბიტრაჟი მაინც ვალდებულია დამოუკიდებლად შეაფასოს მტკიცებულებები და სამართალი. 

ამიტომ ინდოეთის არმონაწილეობა გადაწყვეტილებას აუცილებლად არ ართმევს იურიდიულ ძალას. ბევრი რამ დამოკიდებულია სხვა საკითხზე: ნამდვილად გააჩნდა თუ არა საარბიტრაჟო სასამართლოს იურისდიქცია.

 სწორედ აქ ინარჩუნებს ინდოეთი თავის მთავარ პრეტენზიას. ის ამტკიცებს, რომ მონაწილეობაზე უარი არ იყო ჩვეულებრივი ბოიკოტი, არამედ ხელშეკრულების შესაბამისად შექმნილ ორგანოდ თავად სასამართლოს არაღიარების შედეგი. 

თუ სასამართლო ნამდვილად მოქმედებდა ultra vires, ანუ გასცდა მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებს, ინდოეთს შეუძლია ამტკიცოს, რომ მის გადაწყვეტილებებს არ გააჩნია სავალდებულო ძალა.

მეხუთე არგუმენტი: „კომპეტენცია-კომპეტენციის“ პრინციპი

საარბიტრაჟო სასამართლომ უკვე განიხილა საკუთარი იურისდიქციის საკითხი და დაადგინა, რომ ფლობს აუცილებელ კომპეტენციას. 

ეს დაკავშირებულია competence de la compétence — „კომპეტენცია-კომპეტენციის“ პრინციპთან. ამ პრინციპის თანახმად, საარბიტრაჟო სასამართლო უფლებამოსილია დამოუკიდებლად განსაზღვროს თავისი იურისდიქციის არსებობა. 

თუმცა ინდოეთი ამტკიცებს, რომ ასეთ გადაწყვეტილებას არ შეუძლია სახელმწიფოთაშორის დავაში ეს საკითხი ავტომატურად დახუროს. 

კომერციულ არბიტრაჟში არსებობს ეროვნული სასამართლოები და გადაწყვეტილებათა აღსრულების საერთაშორისო მექანიზმები. სახელმწიფოთაშორის ურთიერთობებში არ არსებობს ერთიანი გლობალური ორგანო, რომელიც შეძლებდა ნებისმიერი საერთაშორისო გადაწყვეტილების იძულებით აღსრულების უზრუნველყოფას. 

ამიტომ ინდოეთს შეუძლია გააგრძელოს მტკიცება, რომ საარბიტრაჟო სასამართლომ არასწორად განმარტა IX მუხლი და გასცდა თავისი უფლებამოსილების ფარგლებს. 

ეს არ ნიშნავს, რომ ინდოეთის პოზიცია ავტომატურად იურიდიულად სწორია. მაგრამ ეს აჩვენებს, თუ რატომ რჩება იურისდიქციის საკითხი ცალკე სამართლებრივი დავის საგნად თვით საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაწყვეტილების შემდეგაც კი.

მეექვსე არგუმენტი: ხელშეკრულების შეჩერება ან შეწყვეტა

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება განსხვავებას ხელშეკრულების შეჩერებასა და შეწყვეტას შორის. 

ДВИ-ის XII(4) მუხლი ითვალისწინებს ხელშეკრულების შეწყვეტას ინდოეთსა და პაკისტანს შორის ახალი შეთანხმების მეშვეობით. ამიტომ ხელშეკრულების ცალმხრივი საბოლოო შეწყვეტა გაცილებით უფრო რთულად გამოიყურება.

 თუმცა ინდოეთს არ განუცხადებია ДВИ-ის სრული შეწყვეტის შესახებ. იგი იყენებს ტერმინს „შეჩერება“ ან „მოქმედების დროებითი შეწყვეტა“.

 ამ განსხვავებას იურიდიული მნიშვნელობა აქვს. 

შეჩერება დროებით ხასიათს გულისხმობს. ეს იძლევა იმის მტკიცების საშუალებას, რომ ხელშეკრულება განაგრძობს არსებობას, მაგრამ გარკვეული ვალდებულებები დროებით არ სრულდება. შეწყვეტა კი სახელშეკრულებო ვალდებულებების საბოლოო დასრულებას ნიშნავს. ამიტომ ინდოეთის პოზიცია გარემოებათა შეცვლის შემთხვევაში ДВИ-ის მოქმედების განახლების შესაძლებლობას ტოვებს.

სახელმწიფოთა პრაქტიკა

საერთაშორისო ურთიერთობების ისტორია აჩვენებს, რომ სახელმწიფოები ზოგჯერ უარს ამბობენ საერთაშორისო ორგანოების გადაწყვეტილებების შესრულებაზე, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მათ იურისდიქციას სადავოდ ხდიან. 

ჩინეთმა უარი თქვა სამხრეთ ჩინეთის ზღვის საკითხზე 2016 წლის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღიარებაზე. აშშ-მა არ შეასრულა გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ნიკარაგუა აშშ-ის წინააღმდეგ“. რუსეთი ასევე სადავოდ ხდიდა საერთაშორისო პროცედურებსა და ცალკეულ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენციასთან იყო დაკავშირებული. 

ეს მაგალითები ავტომატურად არ ამტკიცებს ინდოეთის პოზიციის მართლზომიერებას. ისინი მხოლოდ იმას აჩვენებს, რომ საერთაშორისო სამართალს არ გააჩნია იძულებითი აღსრულების ცენტრალიზებული მექანიზმი, ეროვნული სასამართლო სისტემის ანალოგიური. 

საერთაშორისო გადაწყვეტილებების პრაქტიკული აღსრულება ხშირად დამოკიდებულია დიპლომატიურ ზეწოლაზე, პოლიტიკურ შედეგებსა და სახელმწიფოების მზადყოფნაზე, დაიცვან თავიანთი ვალდებულებები.

დასკვნა

საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაწყვეტილება წარმოადგენს pacta sunt servanda-ს პრინციპისა და ინდის წყლების ხელშეკრულების (ДВИ) მოქმედების უწყვეტობის სერიოზულ დადასტურებას. 

თუმცა ინდოეთის პოზიცია ეფუძნება რამდენიმე დამოუკიდებელ იურიდიულ არგუმენტს: IX მუხლის განმარტებას, ხელშეკრულების ისტორიულ კონტექსტს, კეთილი ნების მნიშვნელობას, არსებითი დარღვევისა და გარემოებათა ფუნდამენტური შეცვლის დოქტრინებს, აგრეთვე ხელშეკრულების მოქმედების შეჩერებასა და შეწყვეტას შორის არსებულ განსხვავებას. 

ინდოეთი არ ამტკიცებს, რომ სახელმწიფოებს საერთაშორისო ხელშეკრულებების უგულებელყოფის შეუზღუდავი უფლება გააჩნიათ. მისი პოზიცია მდგომარეობს იმაში, რომ უსაფრთხოებასთან და თანამშრომლობის საფუძვლის მოშლასთან დაკავშირებულმა საგანგებო გარემოებებმა შესაძლოა გაამართლოს გარკვეული ვალდებულებების დროებითი და პირობითი შეუსრულებლობა. 

საარბიტრაჟო სასამართლო ამ ინტერპრეტაციას არ დაეთანხმა. ამიტომ საბოლოო შეფასება მხარეთა შორის იურიდიული დავის საგნად რჩება. უფრო ფართო გაგებით, ДВИ-ის გარშემო არსებული კონფლიქტი აჩვენებს დაძაბულობას საერთაშორისო სამართლის ორ პრინციპს შორის: სახელშეკრულებო ვალდებულებათა სტაბილურობასა და გარემოებათა გამონაკლის ცვლილებებზე რეაგირების შესაძლებლობას შორის. 

პაკისტანისთვის მთავარია ხელშეკრულების უწყვეტობა და მისი ტექსტის სავალდებულო ხასიათი. ინდოეთისთვის კი — საკითხი იმის შესახებ, შეიძლება თუ არა თანამშრომლობისა და კეთილი ნების პირობებში შექმნილი ხელშეკრულება კვლავ ძველი სახით სრულდებოდეს მხარეთა შორის ურთიერთობების ფუნდამენტური შეცვლის პირობებში. 

ამგვარად, დავა ДВИ-ის გარშემო არ არის მხოლოდ დავა წყლის შესახებ. იგი წარმოადგენს უფრო ფართო საკითხს სახელშეკრულებო ვალდებულებათა ფარგლების, საერთაშორისო არბიტრაჟების იურისდიქციისა და საერთაშორისო სამართლის იმ უნარის შესახებ, მოახდინოს რეაგირება საგანგებო გარემოებებზე თავად ხელშეკრულებათა სავალდებულოობის პრინციპის მოშლის გარეშე.